Τετάρτη, 18 Μαΐου 2016

Φώτο 2008, Μαρκογιάννης Κώστας 
Την Tρίτη μέρα του Πάσχα στον χώρο του παλιού κοιμητηριακού ναού του Αρχαγγέλου Μιχαήλ τελείται τρισάγιο και στην συνέχεια στήνεται χορός στον οποίο συμμετέχουν εκατοντάδες Παλαιοχωρινοί και επισκέπτες. Το έθιμο λέγεταιΤ΄ χαλκού τ΄αλώνι (από αρχαιοτάτων χρόνων ήταν γνωστή η εξόρυξη χαλκού και άλλων μετάλλων στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή του Παλαιοχωρίου) και αναβιώνει την διαχρονική μάχη των διψασμένων για ελευθερία κατοίκων του Παλαιοχωρίου .
Ένα έθιμο (Παλαιοχώρι , Τρίτη Μέρα του Πάσχα , 16 Απριλίου 1822 ) που μας θυμίζει το γεγονός της ολοσχερούς καταστροφής  "εκ θεμελίων" των  χωριών της επαναστατημένης Χαλκιδικής (Χειμώνας 1821) από τους Οθωμανούς - Τούρκους  Σιντίκ Γιουσούφ Μπέη και Μεχμέτ Εμίν Πασάς (Εμίν Εμπού Λουμπούτ πασάς) , το έθιμο εκτός του Παλαιοχωρίου αναβιώνει στην Βόρεια Χαλκιδική και στην Ιερισσό όπου λέγεται "το Μαύρο Αλώνι" (υπάρχει όμώνυμη τοποθεσία στην Ιερισσό) .

Ο χορός είναι καγκελευτός αργόσυρτος, πάνω στα συρτά και διστακτικά βήματα των καταδικασμένων σε θάνατο Παλαιοχωρινών. Τραγουδόνται τρία τραγούδια, το Τ΄ Χαλκού τ΄Αλώνι , το Λαλήσει Κουκί Μ΄ και το Σύρμου μ΄ Μαλαματένιο .
Το 1821 κατά την επανάσταση στην Χαλκιδική οι Τούρκοι κατά διαταγή του Σιντίκ Γιουσούφ Μπέη
έσφαξαν τους εξεγερμένους κατοίκους των Μαντεμοχωρίων . Με ύπουλο τρόπο υποσχέθηκε γενική αμνηστία
σ΄ όλους όσους θα παραδινόταν. Όσοι όμως παραδόθηκαν και πίστεψαν στα λόγια του, τους ανάγκασε με την απειλή των όπλων να χορεύουν. Σε κάθε στροφή του χορού τα σπαθιά των Τούρκων έσφαζαν και από έναν χορευτή.

Έκτοτε για να τιμηθεί εκείνη η θυσία, στην τοποθεσία "Μαύρο Αλώνι" της Ιερισσού και στην τοποθεσία "Χαλκού τ΄Αλώνι" του Παλαιοχωρίου (στο πλάτωμα του λόφου έξω από το Κοιμητήτηριο Παλαιοχωρίου και στα ΒορειοΔυτικά της εκκλησίας του Αρχαγγέλου Μιχαήλ) τελείται τρισάγιο και στην συνέχεια στήνεται χορός στον οποίο συμμετέχουν εκατοντάδες κάτοικοι και επισκέπτες.
3/5/2016, Παλαιοχώρι Χαλκιδικής: Στου χαλκού τ΄αλώνι, τελ.προσπ. 30/30/2018 

Ο χορός λέγεται «καγκελευτός» και αναπαριστά την σφαγή των εξεγερμένων Χαλκιδιωτών .
Είναι αργόσυρτος, πάνω στα συρτά και διστακτικά βήματα των καταδικασμένων σε θάνατο.
Στο τελευταίο κομμάτι του τραγουδιού οι δύο πρώτοι, ενώνουν τα χέρια τους δημιουργώντας μια αψίδα
αναπαριστώντας τα τεντωμένα σπαθιά των Τούρκων .  Απ' αυτή την υποτυπώδη αψίδα περνούν όλοι οι χορευτές δύο φορές, ενώ τα βήματα του χορού συνεχίζονται καθώς και το τραγούδι, που κάθε στροφή του τραγουδιέται εναλλάξ μια από τους άντρες και μια από τις γυναίκες.(εκδοχή Ιερισσού).
Το Παλαιοχώρι στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, παρά το ειδικό καθεστώς που ίσχυε για τα Μαντεμοχώρια  (ίσως να ανήκε και το ίδιο σε αυτά) ήταν έδρα των καπεταναίων ( "Χαλκού Τ΄Αλώνι" ), των ΑΓΙΑΝΝΙΔΩΝ  (πρόκριτοι των Ρωμιών) και ζούσαν αρκετοί από αυτούς στα γύρω βουνά.
Προετοιμαζόμενοι διαχρονικά για την επανάσταση ( "Λάλησει Κούκι μ΄") κατέβαιναν την Τρίτη μέρα του Πάσχα στο χωριό, όπου γινόταν μεγάλο θρησκευτικό και συνάμα λαϊκό πανηγύρι και με το ξεγέλασμα του Μαντέμ Αγά εξασκούσαν τους νέους του χωριού μας στη "σημάδα"("Σύρμου μ΄Μαλαματένιο" ) .
Το τραγούδι τ΄ Χαλκού τ΄ αλώνι είναι ένα ακριτικό τραγούδι κατάλοιπο των Βυζαντινών χρόνων (Νέπωσι κ.α.). Σε πολλά ακριτικής ατμόσφαιρας τραγούδια η αναφορά σε Γιαννάκη , Γιάννη κα φαίνεται πως είναι παραφθορά του Διγενή . Είναι φανερό εξάλλου από τους στίχους ότι διηγείται ως ακριτικό τραγούδι τον ηρωϊκό θάνατο του Γιαννάκη (Διγενή) αλλά ταυτόχρονα περιγραφεί και τα κατορθώματα των ακριτών , μιλά με μια επική πνοή που συνεπαίρνει :
Τ΄ Χαλκού τ΄Αλώνι
Μεσ΄του χαλκού τ΄αλω-νω-νι το μαρμαρινό,
παίζουν (συ)μάδα παι-ναι-ζουν γιός και βασιλιάς
Κανείς και δεν την παι-ναι-ζει σαν τον Κυρ-γιαννή,
ο ήλιος και ο Γιαννάκης στοίχημα βάζουν,
Βάζουν στοίχημα βα-ά-ζουν στα κεφάλια τους,
το ποιός θα πάει πρω-νω-τος στη μανούλα του
Ο ήλιος πάει στη μα-ά-να τ΄και βραδιάστηκε,
και ο Γιάννης εβραδιά-α-σθει στο μισοστρατί.
Περνούσαν οι διαβάτες και το έκλειγαν,
και τα καλά κορίτσια το μοιριολογούν.
Γιάννη μου να ΄χες μα-ά-να να ΄χεις αδελφή,
να ΄χες καλή γυναι-αί-κα να ΄ρθει να σε δεί.
Τον λόγο δεν τον είπε δεν τον έσωσε,
να και μανα τ΄, να και αδερφή να και καλή γυναίκα που ΄ρθε να τον δεί.
με δυό παιδιά στα χε-έρια κι ένα στη κοιλιά,
κι η μάνα του τον κλαίει και το μοιριολογεί.
Δε σ΄έλιγα εγώ Για-ά-ννη μ΄δε σ΄ορμήνευα,
στους χίλιους να μην πάγεις και στους εκατό.
Δεν ήταν μάνα μ΄χι-ί-λνοι ούτε κι εκατό,
μον΄ήταν τρείς χιλιάδες κι όλο Αρβανιτιά
Ήταν και τ΄άλογα-α τους παιχνιδιάρικα,
στα μάρμαρα πατού-ου-σαν κι έβγαζαν νερό,
στους κάμπους περπατούσαν και κουρνιάχτιζαν.
.
το Λάλησι κούκι μ΄ και το Σύρμου μ΄Μαλαματένιο μου,  περιγράφουν την αυθεντική Παλαιοχωρινή λεβεντιά και παλικαριά  και είναι γεμάτα υπονοούμενα για την πολυπόθητη λευτεριά, καθώς για πολλά χρόνια μετά, το έθιμο γινόταν με την παρουσία των τούρκων και τα πράγματα δεν μπορούσαν να ειπωθούν ανοιχτά .
.
Λαλήσει Κουκί Μ΄
Λάλησει κούκι μ΄ λα-μωρ-λάλησειν όπως λαλούσεις πρώτα
Γιε μ΄τι να λαλη-, γιε μ΄τι να λαλη-, γιε μ΄τι να λαλήσω μάτια μ΄τι να πώ.
Τί να λαλήσω μάτια μ΄τι να πώ , τι να σας μολογήσω.
Γιέ μ΄ήρθε η α-, γιέ μ΄ήρθε η α- , γιέ μ΄ήρθε η άνοιξη μάτια μ΄πικρή.
Ήρθε η άνοιξη μάτια μ΄πικρή , το καλοκάιρι μαύρο.
Γιέ μ΄και το μισό-, γιέ μ΄και το μισό-, γιέ μ΄και το μισό- μάτια μ΄- καλόκαιρο.
Και το μισό-μάτια μ΄-καλόκαιρο μαύρο φαρμακωμένο
Γιέ μ΄λαλούν τ΄αηδό-, γιέ μ΄λαλούν τ΄αηδό-, γιέ μ΄λαλούν τ΄αηδόνια μάτια μ΄ στις φωλιές.
Λαλούν τ΄αηδόνια μάτια μ΄στις φωλιές οι πέρδικες στα πλάγια.
στη συνέχεια ρίχνανε με τουφέκια (Σύρμου μ΄Μαλαματένιο) στη "σημάδα" (αγώνες σκοποβολής).
Σύρμου μ΄Μαλαματένιο
Πέρα σε ΄κείνο το βουνό Σύρμου μ΄μαλαματένιο μου
πέρα σε ΄κείνο το βουνό άιντε παιδιά μου γυαλό γυαλό
Γιέ μ΄στα δώ- γιε μ΄στα δώθε και στα κείθε
βάρτε λε - βάρ(α)τε λεβεντάδες βάρ(α)τε
Έχουν οι κλέφτες σύναξη σύρμου μ΄μαλαματένιο μου
έχουν οι κλέφτες σύναξη 'αιντε παιδιά μου γιαλό γιαλό.
Γιέ μ΄κι κα-γιε κι καπεταναραίοι
βάρ(α)τε λα-βάρ(α)τε λεβεντάδες βάρ(α)τε
Έχουν αρνιά που ψήνονται σύρμου μ΄μαλαματένιο μου
έχουν αρνιά που ψήνονται άιντε παιδιά μου γιαλό γιαλό
Γιέ μ΄κριά-γιε μ΄κριάρια σουβλισμένα
βάρ(α)τε λα-βάρ(α)τε λεβεντάδες βάρ(α)τε
Έχουν κι ένα παλιό κρασί σύρμου μαλαματένιο μου
έχουν κι ένα παλιό κρασί άιντε παιδιά μου γυαλό γυαλό
Γιε μ΄που πί-γιε μ΄που πίν΄τα παλικάρια
βάρ(α)τε λα-βάρ(α)τε λεβεντάδες βάρ(α)τε
Και τη σημάδα ρίχνουνε σύρμου μ΄μαλαματένιο μου
και τη σημάδα ρίχνουνε άιντα παιδιά μου γυαλό γυαλό
Γιε μ΄και το γιε μ΄ και τη σημάδα παίρνουνε
βάρ(α)τε λα-βάρ(α)τε λεβεντάδες βάρ(α)τε .
εκτός από την σκοποβολή , οι νεόι διαγωνιζόταν στο τρέξιμο , στην διελκυστίδα , στην ιππασία , στην σφαιροβολία (με μεγάλη πέτρα) , στο άλμα σε μήκος κ.α. αγωνίσματα .


1978 ΕΡΤ3 - Αφιέρωμα στο Παλαιοχώρι
https://moyzas.blogspot.gr/2016/05/1978-3.html
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Γιατί “Τ΄ χαλκού τ΄ αλώνι” και
όχι λαθεμένα “Τ΄ Χαρκ΄ού  τ΄ αλώνι” ή  “Τ΄ Χαρκού  τ΄ αλώνι”
ü       Η έκφραση «τ΄χαρκ΄ου τ΄αλώνι» μάλλον μπορεί να χαρακτηριστεί ως πρόχειρη και είναι χωρίς λαογραφική  – πολιτισμική σκέψη , πρωτοεμφανίστηκε κατά την δεκαετία του 1990 – 2000 μάλλον εκ παραδρομής ή παραφθοράς του αρχικού ορθού « τ΄ χαλκού τ΄ αλώνι» . Αποτέλεσμα της νεωτερίστικης εκείνης τάσης ήταν ακόμη και η αλλαγή της ημέρας του πατροπαράδοτου εθίμου από την Τρίτη ημέρα του Πάσχα (το ορθό) ,την Δεύτερη ημέρα του Πάσχα με το πρόσχημα ότι είναι αργία και θα έχει περισσότερο κόσμο !!!.
ü       Το αντίστοιχο «Μαύρο Αλώνι» τις Ιερισσού αναφέρεται σε τοποθεσία και έτσι μπορούμε να συμπεράνουμε ότι και το αντίστοιχο Παλαιοχωρινό τραγούδι έχει τοπωνυμική προσέγγιση με την έννοια των μεταλλείων χαλκού (Σκουριές – Ξενάριος ) 
ü       Αν ίσχυε «τ΄χαρκ΄ου τ΄αλώνι» τότε θα έπρεπε να σημαίνει « του χάρου ακού(στε)  το αλώνι » το οποίο δεν δένει με τον στίχο
ü       Υπάρχει έκφραση στο Παλαιοχώρι «Χαρκόλακκος» αλλά δεν είναι το ίδιο και οι δύο αυτές εκφράσεις συγκρινόμενες είναι εντελώς άσχετες μεταξύ τους
ü       Σε εκπομπή στην ΕΡΤ Βορείου Ελλάδος (ΕΤ3) στα 1978 η χορωδία (40 άτομα) της Πολιτιστικής Εταιρείας Παλαιοχωρινών με πρόεδρο τότε τον κ. Σιώκο Απόστολο τραγουδάει το τραγούδι ως  « τ΄ χαλκού τ΄ αλώνι»
ü       Σε κασέτα που υπάρχει ( 1980)  γριές – γιαγιάδες κυρίες του Παλαιοχωρίου το τραγουδούν ως « τ΄ χαλκού τ΄ αλώνι» , υπάρχουν καταγεγραμμένα άλλα περίπου 50 τραγούδια . Το ίδιο ισχύει και στην απομαγνητοφώνηση που έγινε εκείνη την εποχή λαμβάνοντας υπόψη και άλλες μαρτυρίες κατοίκων υπερήλικων .

Μέτοικοι που ασχολούνται με την καταγραφή της ιστορίας και λαογραφίας του Παλαιοχωρίου πολλές φορές έχουν υποπέσει σε λάθη λόγω έλλειψης της βιωματικής και προφορικής εμπειρίας που είναι σαφώς απαραίτητη στην καταγραφή των τοπικών λαογραφικών ηθών και εθίμων . Πώς να ξεχάσω ότι ακόμη και σήμερα το λεβέντικο τραγούδι “Σύρμου μ΄ Μαλαματένιο μου” έγινε σε έντυπο του Φυσιολατρικού Ομίλου “Η Σύρμω” . Πόσο αδελφίστικος τίτλος και πόσο κατακρεουργήθηκε φιλολογικά !!!
 ********

Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΜΑΪΟ ΤΟΥ 1821


Ελάχιστες είναι οι πληροφορίες, πού μπορει νά βρει ένας μελετητής, για την ιστορία της Θεσσαλονίκης επί Τουρκοκρατίας, και ακόμα πιο λίγες, όσες αναφέρονται στη συμβολή της στον αγώνα του 1821. Ξέρουμε βέβαια, πως ο ρόλος της, και γενικά ο ρόλος όλης της Μακεδονίας και της Χαλκιδικής, στην εθνική εκείνη ανάσταση, ήταν σημαντικός. Ξέρουμε πώς στις 18 Μαΐου του 1821, «ο μουτεσελήμης της Θεσσαλονίκης απεκεφάλισε τον Επίσκοπον Κίτρους και τους Χρ. Μπαλάνον, Χρ. Μενεξέν και τον Κυδονιάτην κι ότι ακόμα « δισχιλίους δ ετέρους έμάνδρευσεν έν τώ ναώ και την αυλή της μητροπόλεως και πολλά οικίας διήρπασε» , όμως μας λείπουν οι λεπτομέρειες, μας λείπουν τα απαραίτητα στοιχεία, τα μνημεία, ταά ονόματα, όλα αυτά τά μικροπράγματα ίσως, πού θα μας βοηθήσουν με όλα ταύτα να συντάξουμε το «Χρονικό τής Θεσσαλονίκης του 1821».
Ο Α.Παπάζογλου και η Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών[ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ, τ. 1, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1940, σσ. 417-428] ερευνώντας εδώ και μερικά χρόνια τις διάφορες τουρκικές πηγές, και ιδιαίτερα τα πλουσιώτατα Αρχεία των παλαιών ανακτόρων του Τοπ- Καπού της Πόλης, είχε το ευτύχημα νά βρει ανάμεσα στά τόσα άλλα άγνωστα, είτε καί γνωστά, μα ξεχασμένα στοιχεία για την Ρωμιωσύνη της Πόλης, την Επτανήσιο Πολιτεία ή ακόμα γιά ορισμένες ξεχωριστές φυσιογνωμίες της Τουρκίας των περασμένων αιώνων  κι ένα παλιό, άγνωστο χειρόγραφο, αναφερόμενο στα τραγικά γεγονότα της Θεσσαλονίκης κατά το 1821.
Αξίζει να το διαβάσουμε:...



Θεσσαλονίκη19 καὶ 20 Μαΐου τοῦ 1821. ( καὶ 2α Ἰουνίου
Ἡ μεγάλη σφαγὴ ξεκινᾶ!
Μετὰ τὴν ἐπανάστασι τῆς Χαλκιδικῆς καὶ τὴν ἄφιξι τοῦ Χάψα ἔξω ἀπὸ τὴν Θεσσαλονίκη, μὲ μόλις 200 ἄντρες, ὁ Γιουσοῦφ μπέης ἀποφασίζει ἐκκαθαρίσεις.
Μνῆμες χαμένες, ξεχασμένες… Μνῆμες ποὺ πονοῦν…
Μνῆμες ποὺ κανονικὰ ἔπρεπε νὰ σβήσουν… Νὰ χαθοῦν…
Ἀλλὰ ἀκριβῶς ἐπεὶ δὴ κάποιοι τὸ πίστεψαν αὐτό, ἤ ἐπεὶ δὴ δὲν ἀπέμειναν μάρτυρες ἀπὸ τοὺς σφαγιασθέντες, ἤ ἐπεὶ δὴ εἶναι χειρότερο νὰ θυμᾶσαι ἀπὸ τὸ νὰ ξεχνᾶς, τριάντα χιλιάδες νεκροί, ἀπὸ τὸ χέρι τοῦ Γιουσοῦφ μπέη τότε, μετέπειτα Γιουσοῦφ πασσᾶ, ποὺ ἀργότερα ῥήμαξε τὴν Πελοπόννησο καὶ τὴν Στερεὰ Ἑλλάδα, ἐσφαγιάσθησαν… Ἔτσι, διότι ἀξίωσαν τὴν ἐλευθερία τους… Καὶ δὲν μιλᾶ κάποιος ποτὲ  γιὰ αὐτό…
Μόνον μέσα στὴν Μητρόπολι τῆς Θεσσαλονίκης εἶχαν κλειστῇ 2.000 γυναικόπαιδα. Τίποτα δὲν λογάριασαν.
Συνολικῶς στὴν Μακεδονία οἱ νεκροί, κατὰ τοὺς ὑπολογισμοὺς τοῦἈχμὲτ Ῥεφίκ, ξεπέρασαν τὶς τριάντα χιλιάδες….
Γενοκτονία;
Ναί, γενοκτονία….

0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου